5 września 1947 r. Polski Kościół Starokatolicki otrzymał rejestrację swojej działalności w Polsce. W 1948 r. wspólnotę opuścił biskup Władysław Faron, który przeszedł do Kościoła rzymskokatolickiego. Nowym zwierzchnikiem Polskiego Kościoła Starokatolickiego został biskup Zygmunt Szypold. Przewodził on Kościołem do 1964 r.

Historia

Geneza starokatolicyzmu na ziemiach polskich

Pierwsi starokatolicy na ziemiach polskich pojawili się niedługo po Soborze Watykańskim I pod zaborami pruskim i austriackim. W tym czasie powstały wspólnoty tego wyznania w: Katowicach, Chrzanowie i Jędrzejowie.

Kościół uznawał siedem sakramentów, zgodnie z nauką Kościoła katolickiego. Eucharystia sprawowana była pod dwiema postaciami: Ciała i Krwi Pańskiej. W Polskim Kościele Starokatolickim były sprawowane dwie formy spowiedzi: indywidualna oraz ogólna. Do spowiedzi indywidualnej zobowiązane były przystępować dzieci oraz młodzież do lat 18.

Po śmierci biskupa Zygmunta Szypolda w strukturach organizacyjnych wspólnoty doszło do kryzysu. Koadiutor Ignacy Wysoczański nie otrzymał od władz Polski Ludowej zgody na objęcie zwierzchnictwa. W samym Kościele podważano też ważność jego sakry biskupiej.

Kościół podziemny

Po delegalizacji Polskiego Kościoła Starokatolickiego należące do niego świątynie przejął Kościół Polskokatolicki. Przeszła tam również znaczna część duchowieństwa i wiernych.

W 1945 r. kierownictwo Polskiej Rady Ekumenicznej zaproponowało utworzenie na terenie Polski starokatolickiego Kościoła unijnego i podjęło decyzje mianowaniu jego zwierzchnikiem biskupa Farona. Nowe wyznanie miało przyjąć nazwę Polski Starokatolicki Kościół. Wkrótce okazało się jednak, że zjednoczeniem zainteresowane są tylko Polski Kościół Starokatolicki i Starokatolicki Kościół Mariawitów. Odmowa Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego na stworzenie unii starokatolickiej w Polsce spowodowała, że Polski Kościół Starokatolicki musiał starać się o rejestrację oddzielnie. W tym czasie centrum religijne Kościoła zostało przeniesione do Łodzi. Zorganizowano też biskupstwo we Wrocławiu, które objął miejscowy proboszcz starokatolicki, Zygmunt Szypold.

Polski Kościół Starokatolicki w II RP

Powstanie Polskiego Kościoła Starokatolickiego było wynikiem rozłamu w strukturach Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego jaki miał miejsce w 1931 r. na zjeździe przedstawicieli parafii narodowych w Krakowie.

Problemy te wykorzystały władze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Gdy Kościół nie zdecydował się na wybór lojalnego władzom biskupa zdelegalizowały wspólnotę w 1965 r. powołując się na brak w niej władzy zwierzchniej.

W roku 1967 r. w Polskim Kościele Starokatolickim powołano trzy diecezje: pomorską, śląsko-dąbrowską i warszawską. Nawiązano współpracę z Pozajurysdykcyjnym Zakonem Mariawitów w Niemczech. W tym czasie wśród największych ośrodków Kościoła wymieniano: Cieplice, Jelenią Górę, Kraków, Łagów, Warszawę oraz Wrocław.

Za pierwszą polską parafię starokatolicką uważana jest gmina wyznaniowa w Katowicach, nosząca oficjalnie nazwę - Eine katholische Parioche unter dem Name altkatholische Parioche in Kattowitz, którą założył w 1871 r. ks. Paweł Kamiński. Należała ona do Kościoła Starokatolickiego w Niemczech, a swój byt prawny opierała ona na dekrecie erekcyjnym Regencji Opolskiej z 1874 r.

Nauka Polskiego Kościoła Starokatolickiego

Nauka Polskiego Kościoła Starokatolickiego nie odbiegała od wiary i tradycji Świętego Powszechnego i Apostolskiego Kościoła.

Polski Kościół Starokatolicki w Polsce Ludowej

Po II wojny światowej zwolniony z więzienia biskup Władysław Faron osiadł w Legionowie, gdzie stworzył parafię starokatolicką i rozpoczął odbudowę struktur swojej denominacji.

Z tego ostatniego Kościoła wyodrębnił się Polski Kościół Starokatolicki.

Na synodzie wybrano administratorem Kościoła księdza Wojciecha Kolma. W grudniu 1993 r. złożono w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych wniosek o rejestrację związku wyznaniowego, którą jednak administracja państwowa odrzuciła w 1995 r. W odmowie urzędnicy zasugerowali, że nazwa Kościoła powinna nawiązywać nie do katolicyzmu, ale do starokatolicyzmu.

3 lipca 1978 r. Kościół otrzymał rejestrację prawną w Republice Federalnej Niemiec. Został przyjęty do Niemieckiej Rady Ekumenicznej. W 1980 r. wspólnotę wizytowali duchowni mariawiccy z Polski Antoni Maria Roman Nowak i Przemysław Maria Sławomir Rosiak.

W 1936 r. w Polskim Kościele Starokatolickim doszło do kryzysu. Władysław Faron próbował pojednać się z Polskim Narodowym Kościołem Katolickim. Jego zabiegi udaremnili jednak sufragani Adam Jurgielewicz i Jan Perkowski. W efekcie napięć i nieporozumień wewnątrz Kościoła doszło do rozłamu między hierarchami. Wspólnotę Władysława Farona opuścili wraz z podległymi im parafiami biskupi Jurgielewicz i Perkowski.

Wiadomo, że wspólnota ta na samym początku swojego istnienia podzieliła się na dwa nurty. Część wiernych pozostała wierna tradycji łacińskiej i doktrynie starokatolickiej, część opowiedziała się za obrządkiem bizantyjskim i doktryną staroobrzędowców.

W sprawowaniu świętych czynności posługiwano się kalendarzem liturgicznym roku kościelnego. Najwyższą cześć Kościół oddawał Bogu w Trójcy Świętej Jedynemu. Kościół oddawał też cześć: aniołom, apostołom, męczennikom i świętym, a wśród nich w szczególny sposób Maryi Pannie.

Podczas tego zgromadzenia zawieszono w czynnościach biskupich, ordynariusza diecezji polskiej PNKK, Władysława Farona. Suspendowany biskup nie podporządkował się decyzjom zjazdu i zorganizował własną denominację starokatolicką, do której w późniejszym czasie przylgnęła nazwa Polskiego Kościoła Starokatolickiego. Kościół ten w 1933 r. zawarł unię kościelną ze starokatolicką parafią w Katowicach. Nie udało się jednak tego połączenia zalegalizować w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w związku z czym w okresie międzywojennym Polski Kościół Starokatolicki nie był wpisany do rejestru kościołów i związków wyznaniowych.

Polski Kościół Starokatolicki na Obczyźnie

Po zdelegalizowaniu w 1965 r. Polskiego Kościoła Starokatolickiego część jego wiernych po latach znalazła się na emigracji. W 1977 r. w Republice Federalnej Niemiec grupa polskich starokatolików pod zwierzchnictwem księdza Klaudiusza Perendyka powołała Polski Kościół Starokatolicki na Obczyźnie. Wspólnota ta odwoływała się do doktryny mariawityzmu i utrzymywała kontakty z Kościołem Starokatolickim Mariawitów.

W 1906 r. w zaborze rosyjskim na terenie Królestwa Polskiego w skutek ekskomuniki papieskiej nałożonej na Związek Mariawitów powstał Kościół Katolicki Mariawitów, który w 1909 r. przystąpił do Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich. W 1919 r. swoją misję w Polsce rozpoczął Polski Narodowy Kościół Katolicki, który ukonstytuował się w 1898 r. w Stanach Zjednoczonych Ameryki.

Jego były zwierzchnik ksiądz Klaudiusz Perendyk w 1986 r. został duchownym prawosławnym i opiekował się do śmierci parafią Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w Hamburgu.

Osłabiony schizmą Polski Kościół Starokatolicki przetrwał do 1939 roku. Przestał jednak praktycznie istnieć w czasie II wojny światowej, gdy w latach 1941-1945 pod zarzutem udzielania rozwodów bez zgody władz III Rzeszy biskup Faron został uwięziony przez niemieckiego okupanta.

Polski Kościół Starokatolicki

Polski Kościół Starokatolicki, Staro-Katolicki Kościół Rzeczypospolitej Polskiej, Kościół Katolicki Apostolski Polsko-Narodowy, Polski Kościół Starokatolicki Unii Samarytańskiej – historyczny Kościół starokatolicki, który działał na terenie Polski w latach 1931-1996. Organem prasowym wspólnoty było pismo Polska Odrodzona.

Pewna grupa postanowiła jednak działać nieformalnie i mimo braku zgody władz państwowych kontynuowała działalność religijną w podziemiu. Ordynariuszem tajnych struktur Polskiego Kościoła Starokatolickiego został biskup Piotr Filipowicz. Niestety, trudno jest nawet w obecnych czasach dotrzeć do dokumentów i literatury dotyczącej działalności katakumbowego Polskiego Kościoła Starokatolickiego.

Polski Kościół Starokatolicki na Obczyźnie liczył kilkuset wiernych skupionych w parafiach w: Hamburgu, Bonn i Kolonii. Rozkwit wspólnoty ma miejsce po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, gdy z posługi religijnej korzystało w nim wielu uchodźców. W 1984 r. Kościół utracił swoją niezależność i przeszedł pod jurysdykcję Apostolskiego Katolickiego Asyryjskiego Kościoła Wschodu.

Ponowna rejestracja Kościoła

W 1993 r. w Jeleniej Górze odbył się Nadzwyczajny Synod Polskiego Kościoła Starokatolickiego. W trakcie obrad tego zgromadzenia postanowiono odsunąć od władzy dotychczasowego zwierzchnika arcybiskupa Piotra Filipowicza. Postanowiono też zalegalizować Kościół w nowej rzeczywistości ustrojowej i zarejestrować go pod nazwą Niezależny Kościół Katolicki.

Po przystąpieniu do Polskiego Kościoła Starokatolickiego w 1948 r. biskupa Ignacego Wysoczańskiego zorganizowano misję starokatolicką na Mazurach wśród bezpopowców. W 1957 r. zawarta została unia kościelna Polskiego Kościoła Starokatolickiego z Kościołem Prawosławnym Starego Obrządku w Rumunii. W tym samym czasie zawarto również unię z Kościołem Starokatolickim Węgier.

Zwierzchnicy Polskiego Kościoła Starokatolickiego

• 1931 - 1947 - abp Władysław Faron
• 1948 - 1964 - bp Zygmunt Szypold

Literatura

• Tomasz Dariusz Mames, Mysteria Mysticorum: Szkice z duchowości i historii mariawitów, Kraków 2009
• Jerzy Piątek, Tadeusz Piątek, Religie Świata - Starokatolicyzm, Warszawa 1987
• Wojciech Słomski. Polscy Starokatolicy. Warszawa 1997

• Kościół Starokatolicki w RP
• Stanisław Opasek. Ewangelicki Kościół Odkupiciela. Nowe Życie 9 / 2006.
• Zwalczani i koncesjonowani. O mniejszościach wyznaniowych w PRL. Biuletyn IPN 3 (38) / 2004

Ponowny wniosek o rejestrację Kościoła został rozpatrzony w 1996 r. Po jego akceptacji przez ministerstwo wspólnota przyjęła nazwę Kościół Starokatolicki w RP.